Ættfræðifélagið var stofnað fimmtudaginn 22. febrúar 19451 lestrarsal Landsbókasafns, þegar 40 manns komu saman „til að ræða um stofnun félagsskapar urn mannfræði" eins og segir í elstu fundargerðabók félagsins. Hafði Pétur Zophoníasson ættfræðingur orð fyrir hópnum og gerði grein fyrir ætlun og tilgangi fundarins. Fundarritari var Einar Bjarnason, cand. juris– síðar þekktur sem brautryðjandi í vísindalegri ættfræði síðmiðalda og professor í ættfræði. Eftir stuttar umræður, en góðar undirtektir var samþykkt félagsstofnun og kosið í laganefnd, sem skyldi boða til framhaldsstofnfundar, þegar hún hefði lokið störfum. Í þessa fyrstu nefnd félagsins voru kjörnir Einar Bjarnason, Pétur Zophóníasson, Þorvaldur Kolbeins, dr. Páll Eggert Ólason og Steinn Dofri.
Framhaldsstofnfundur „ætt- og mannfræðifélagsins var haldin 4. mars 1945 og uppkast laganefndar að lögum félagsins lagt fram. Eftir miklar umræður og breytingartillögur var uppkastið samþykkt sem bráðabirgðalög félagsins, en laganefnd falið að annast endurskoðun þeirra með hliðsjón af framkomnum tillögum. Var þá kosin fyrsta stjórn félagsins. Kosningu hlutu Pétur Zophóníasson formaður, Einar Bjarnason ritari og Þorvaldur Kolbeins gjaldkeri. Í varastjórn voru kosnir Guðni Jonsson, varaformaður, Eiríkur Guðmundsson og Steinn Dofri.
Það næsta, sem gerist í skráðri sögu félagsins, er stjórnarfundur rúmu ári síðar, 22. apríl 1946, á heimili Guðna Jónssonar magisters. Hafði hann þá tekið sæti formanns eftir andlát Péturs Zophoníassonar (21. febrúar 1946).
A fundinum var ákveðið að boða til nýs
framhaldsstofnfundar og leggja þar fram endurskoðuð log félagsins. Auk þess markaði stjórnin stefnu I tveimur mikilvægum málum fyrir íslenska ættfræði: að leggja til að byrja á útgáfu manntalsins frá 1816 og „leita samþykkis menntamálaráðherra til þess, að ríkissjóðsstyrkurinn til félagsins yrði greiddur til þeirra útgáfustarfsemi og einnig til útgáfu tímarits, sem að flytti fróðleik um ættfræði;" og enn var ákveðið að „fara þess á leit, að Þjóðskjalasafnið yrði opið til afnota sex kvöld I viku eftir kl. 8 að kvöldi," eins og segir í fundargerðabók. Sú samþykkt segir mikið um, hvers leiðtogar félagsins – flestir kunnir fræðimenn – væntu af Þjóðskjalasafninu á þeim tíma.
A öðrum framhaldsstofnfundi félagsins 10. november 1946 var nýtt lagafrumvarp samþykkt I einu hljóði. Rætt var urn útgáfu manntalsins 1816 (en prentun Dess var þá þegar hafin), minnst látinna félaga og sagt frá því, að stjórn félagsins hefði fengið því til leiðar komið, að Þjóðskjalasafnið væri nú lengu opið en áður var; ennfremur var rætt urn tillögu Mörtu Valgerðar Jónsdóttur um skrásetningu allra Íslendinga á spjaldskrá og samþykkt tillaga frá Benedikt Gíslasyni frá Hofteigi, bar sem hvatt er til stofnunar„þjóðfræðafélags, er nái til sem flestra Íslendinga og vinni að útbreiðslu og rannsóknum þjóðfræða."
Ný stjórn var kjörin á fundinum, og hlutu kosningu Jon Pétursson (prófastur, höfundur Staðarfellsættar), Guðni Jonsson (síðar doktor og prófessor í sagnfræði, höfundur Bergsættar o.m.fl.,rita), Bragi Sveinsson (ættfræðingur, frá Flögu) og Eiríkur Guðmundsson (verslunarmaður). Í varastjórn voru kosnir: Björn Magnússon (síðar guðfræðiprófessor, höf. ',Etta Síðupresta, Vestur – Skaftfellinga og margra annarra ættfræðirita), Agnar KI. Jonsson (sendiherra) og Steinn Dofri (ættfræðingur, áður frumkvöðull að stofnun Sögufélags). Endurskoðendur voru kosnir Haraldur Pétursson (safnahúsvörður, höf. Kjósarmanna) og Jens E. Níelsson kennari.
